autori: Samir Bajraktarević i Edis Hodžić


BOSNA I HERCEGOVINA

Geografski položaj

Država Bosna i Hercegovina leži unutar geografskih koordinata Sjeverne hemisfere.
Najsjevernija tačka leži ispod 45o16`30” sjeverne geografske širine, u općini Bosanska Dubica, u naseljenom mjestu Gradina Donja.
Najjužnija tačka leži pod 42o33`00” s.g.š., u općini Trebinje, u naseljenom mjestu Podštirovnik.
Najistočnija tačka leži pod meridijanom od 17o17`00” istočne geografske dužine u općini Bratunac, u naseljenom mjestu Zlijebac.
Najzapadnija tačka leži pod 13o24’00” i.g.d., u općini Bihać, u naseljenom mjestu Bugar.
Rastojanje između najsjevernije i najjužnije tačke iznosi 314 km, dok je rastojanje između najistočnije i najzapadnije tačke oko 309 km.
Po svemu navedenom vidi se da BiH leži na sjevernoj polulopti Zemljine kugle, na njenom kontinentalnom dijelu, odnosno u evroazijsko-afričkom kontinentalnom bloku i u prostoru bivše Tetis geosinklinale, čiji je današnji relikt (ostatak) basen Sredozemlja.
Iz navedenih koordinata može se također uočiti da se BiH nalazi na podjednakoj udaljenosti kako od ekvatora tako i od Sjevernog pola. Isto tako njena teritorija je na gotovo jednakoj udaljenosti i od Pacifika bilo da idemo smjerom istok ili zapad.
Ovakav astronomsko-geografski položaj ima direktnog uticaja na procese u atmosferi, odnosno samu klimu BiH, a sa njom i na ostale prirodno-društvene odlike naše zemlje.
BiH leži u prostoru bivše Tetis geosinklinale, odnosno danasnji prostor BiH je nekad bilo dno velikog Tetis mora čije je dno kasnijim izdizanjem preobraćeno u kontinentalno-kopnenu strukturu Dinarida.
U morfološko-strukturalnom smislu cijeli prostor leži u dinarskoj strukturnoj zoni, i to u njenom središnjem dijelu između panonida na sjeveru i jadranskog masiva na jugozapadu.
Leži u dva hidrološka sliva: crnomorskom i jadranskom, odnosno u širem smislu leži u slivu Sredozemnog mora.

U antropogenom smislu teritorija BiH predstavlja most između Evrope i Azije i to u svim historijskim epohama od predhistorije do danas. Takvi geografski odnosi su se odražavali i na historijsku sudbinu njenih naroda i stanovništvnika njenih teritorija.

BiH se na sjeveru, zapadu i jugozapadu graniči sa R Hrvatskom, a na istoku i jugoistoku sa Savezniom Republikom Yugoslavijom, odnosno Srbijom na istoku i Crnom Gorom na jugoistoku.
Dužina granica BiH iznosi 1.537 km. Na suhozemni dio dolazi 774 km, a po rijekama iznosi 751 km. Morska granica ima dužinu – vazdušnu 12 km, dok je obalaska 24 km.
Najduža granica je prema R Hrvatskoj iznosi 931 km; granica prema Srbiji je 357 km, dok je prema Crnoj Gori iznosi 249 km.

Klima

Klimu BiH određuje više geografskih faktora, od kojih su najvažniji:
a) geografski položaj,
b) reljefni sklop,
c) blizina toplog Sredozemnog i Jadranskog mora te
d) blizina velikih kopnenih masa (Evroazije i Afrike).
Najveći dio BH-teritorija pripada južnoj polovini sjevernog umjerenog toplotnog pojasa, što direktno utiče na umjerenost klime. Na našem teritoriju se smjenjuju polarne i tropske vazdušne mase. Ovu opću cirkulaciju remeti orografija – reljef BiH, čime se klimatske prilike nad ovim prostorom nešto usložnjavaju, što se može vidjeti kroz nekoliko klimatskih tipova koji se razvijaju nad našom teritorijom. Treba istaći da do teritorija BiH često dopiru utjecaji iz sjevernih dijelova suptropskog pojasa poznati kao prodori toplog i suhog afričkog zraka. Ove zračne mase prelaskom preko Sredozemlja, posebno u toku ljeta, tople i suhe afričke (saharske) zračne mase ovlaže i nailaskom na dinarsku planinsku barijeru, rashlađuju se, tada se nad BiH izlučuju pljuskovite kiše.
S Atlanskog okeana i sredozemlja zapadni i južni vjetrovi nanose nad teritorij naše zemlje obilje toplote i vlage.
U vrijeme strujanja hladnog arktičkog zraka sa sjevera nad teritorijom naše zemlje se uspostavlja stabilno i veoma hladno vrijeme.
Po geografskom položaju BiH bi trebalo da ima dosta blažu, čak sredozemnu klimu, ali zbog utjecaja dinarske planinske barijere, koja se pruža paralelno s Jadranskim morem, sredozemni i jadranski klimatski utjecaji su izmjenjeni u nešto oštriju klimu. Jedino nešto ovog sredozemnog uticaja može se osjetiti dolinom rijeke Neretve, duboku u unutrašnjosti BH-teritorija. Ali isto tako dinarska barijera sprječava prodore hladnih kontinentalnih masa sa sjevera prema jugu.



- Klimatski tipovi

1. Umjerenokontinentalna klima – zahvata prostore sjeverne Bosne te donje tokove pritoka Save na terotoriji BiH, odnosno ovaj klimatski tip zahvata u cijelosti Peripanonsku niziju. Ovaj klimat odlikuje se toplim ljetima, dok su zime umjereno hladne. Srednja godišnja temperatura zraka iznosi oko 100C. Tokom godine jasno su izražena četiri godišnja doba. Padavine su ravnomjerno raspoređene tokom godine – godišnje se izluči od 700 mm do 1.500 mm.
2. Predplaninska klima – zahvataju međuplaninski unutargorski, dolinski i kotlinski prostor BiH, kao i niska pobrđa između njih /do 750 m nadmorske visine/. Zime su nešto oštrije. Periodi niskih temperatura traju nešto duže. Ljeta su umjereno topla. Srednja godišnja temperatura je nešto niža od 100C. Srednja godišnja količina padavina iznosi od 750 do 1.000 mm.
3. Planinska klima - zahvataju srednje planinske predjele do 1.700 m nadmorske visine. Ljeta su svježa i kratka. Zime su duge, hladne i sniježne. Vrlo česta pojava u ovim predjelima su temperaturne inverzije (temperaturni obrti) u kojima se dešava obrnuto stanje rasporeda temperature zraka s obzirom na povećanje nadmorske visine. Naime, poznato nam je da sa povećanjem visine i temperatura smanjuje za oko 0,50C na svakih 100 m. U okolnostima ove pojave temperatura sa visinom se ustvari povećava, odnosno zna se desiti da u Sarajevu temperatura može biti niža i za 100C u odnosu na okolne planine. Tako je zahvaljujući ovim pojavama na Velikom polju na Igmanu izmjerena minimalna temperatura od – 43,5oC (25.01.1963.g.)
4. Alpska klima – u predjelima planinsko-kotlinske zone gdje visine idu preko 1.700 m vlada tipično alpska klima, koja se odlikuje dugim, snježnim zimama, obilne su i snježne padavine koje se zadržavaju u prosjeku šest mjeseci. Najmanje šest mjeseci temperature su ispod 0oC. Zbog ovoga, često se ova klima naziva klima planinske tundre.
5. Jadranska klima – ovaj tip klime, kao i izmjenjeno jadranska klima osjećaju se u uskom bosanskohercegovačkom primorju, niskoj Hercegovini i donjem toku Neretve do iza Mostara. Ova klima odlikuje se vrelim ljetima i blagim klimama. Srednja godišnja temperatura je oko 16oC. Maksimalna temperatura od 46oC zabilježena je u Mostaru i predstavlja najvišu temperaturu izmjerenu na teritoriji naše države. Količina padavina - 1.100 do 1.500 mm i nisu ravnomjerno raspoređene.
6. Izmjenjeno jadranska klima – rasprostire se nešto sjevernije dolinom rijeke Neretve. Zime su nešto manje blage, ali su ljetnje žege ovdje gotovo nesnošljive. Prosječne temperature su za oko 2 do 4oC niže u odnosu na uski pojas primorja.
- Ova dva tipa klime pružaju gotovo idealne uslove za, ne samo uzgoj ranog povrća i mediteranskog voća, nego i razvoj primorskog turizma.

Geološka građa

Litosferni kompleks na teritoriji BiH je u prostornom i vremenskom smislu veoma složen. U prostoru nekadašnje Tetis geosinklinale, koja je ležala između Afričke ploče na jugu i Evro-sibirske ploče na sjeveru, taložile su se stijene i sedimenti počevši od arhajske ere /4.500 miliona godina prije sadašnjosti/ pa od kraja tercijera /12 mili.g.p.s./, a talože se i danas u ukupnom trajanju od preko milijardu godina.
Na teritoriji BiH utvrđene su najstarije stijene iz starijeg paleozoika / 440 mili.g.p.s./ - naročito na terenima tzv, “bosanskog šriljavog gorja”, odnosno grupi planina: Vranica – Zec planina – Bitovnja. Ovaj kompleks morskih sedimenata i sada sadrži tragove morske faune, naročito korale. Na njima su se također taložile u istom okeanskom basenu i sve ostale naslage paleozoika: devina, karbona i perma.
Naredni sedimentaciono-tektonski ciklus u razvoju zemljine kore na teritoriji BiH je mezozojski /od 220 do 70 mili.g.p.s./ sa tri značajna odjeljka: trijasom, juom i kredom. Ove naslage su široko rasprostranjene, kako u unutrašnjim, središnjim i vanjskim Dinaridima.
Taloženje kenozojskih naslaga /od 70.mili.g.p.s. do danas/ dijeli se u dvije velike periode: tercijer i kvartar. U ovim naslagama zastupljene su i magmatske stijene sa orudnjenjima, te posebno ugljonosne naslage i sedimenti za koje se pretpostavlja da sadrže ležišta nafte i zemnog plina.
Tokom kenozoika na teritoriji BiH odvijala se intezivna tektonska aktivnost, koja se izrazila u više tektonskih faza, koje su u krajnjoj instanci odredile i savremenu morfostrukturnu osnovu reljefa. U tom periodu stvorene su savremene tektonske crte reljefa, koje su naknadno oblikovane egzogenim procesima.
Krajem kenozoika, u kvartaru, zbila su se velika klimatska kolebanja izražena u pojavama ledenih i međuledenih epoha, zatim su nastupila evatastička kolebanja morskog nivoa. U reljefu BiH se izdvajaju makro oblici predstavljeni gorsko-planinskim hrbatima i masivima. Oko njih i na njima javljlaju se prostrane površi – visoravni – platoi, a između njih rasprostiru se kotline ili međugorske, unutargorske i predgorske depresije.
U makroreljefnom pogledu BiH čine tri cjeline, od kojih su dvije, jedna na sjeveru, a druga na jugu, nizijske, dok se između njih prostire prostrana planinsko – kotlinska oblast.

Naselja u BiH

Na teritoriji BiH postoje naselja u kojima su živjeli ljudi još u neolitsko doba (3.000.g.p.s.). Ta naselja su imala u početku karakter sela u kojima se stanovništvo bavilo poljoprivredom, lovom, ribolovom, a kasnije u metalnom dobu (naročito u željeznom), bavili su se i obradom metala. O tome govore ostaci gradinskih naselja, zemunica i sojenica te tragovi otvorenih naselja. U rimskom periodu su već postojali i gradovi sa upravnim, vojnim i trgovačko-zanatskim i rudarskim funkcijama (kolonije i municipiji).
Razvoj privrede, saobraćaja i potreba za upravljanjem, te posebno otvaranje rudnika bili su pored ostalih faktora uslov za održavanje srednjovjekovne, predturske državnosti, te pojave stvaranja i održavanja gradskih naselja sa brojnim funkcijama. Slabi robno-novčani odnosi su direktno utjecali da se gradovi na ovim prostorima slabo razvijaju, dok su sela bila u nešto drugačijem položaju. Ona su se nesmetano razvijala, a ako su i bila rušena tokom ratova brzo su se obnavljala.

Prodorom Turaka – 1463.g. urbanizacija se nešto bolje razvija i nastavlja. Većina današnjih gradskih naselja u BiH ima u svojoj strukturi tursko-istočnjačka (orijentalna) jezgra, sa naglašenim islamskim elementima i funkcijama. U takvim gradovima su dubrovački trgovci imali svoje trgovačke četvrti “latinluke”, a kasnije su u njima trgovali i jevrejski doseljenici, koji u BiH dolaze naročito poslije protjerivanja iz Španije – 1492.g. nova naselja su podizana uz stara i iz njih su se dalje razvijala. Ova proširena naselja su imala više funkcija: zanatsku, trgovačku, vjersku, vojnu upravnu...Dijelila su se na – kasabe (varošice ili gradići) i šehere (gradove). Ova naselja su imala jasno odvojene dijelove: trg ili pazar, čaršiju sa esnafima, mahala sa visokim zidovima oko kuća i avlijama sa vodom i cvijećem, sve po istočnjačkom uzoru. Tokom XVIII stoljeća raste broj stanovnika prilivom iz ruralnih sredina. Kasabe su brojale otprilike između 1.000 do 2.000 stanovnika, a šeheri od 10.000 i više stanovnika.

Dolaskom Austrougarske (1878.g.) u BiH se u većoj mjeri počinje graditi željeznički i cestovni saobraćaj čime su stvoreni uslovi za podizanje većih urbanih središta, proširenje i modernizaciju starih. Proces urbanizacije je ubrzan i dobio je nove vidove. Postepeno gradska naselja poprimaju evropska obilježja pri čemu se ne gubi muslimansko-orijentalni karakter starih naselja. Izgrađene su brojne građevine za razne namjene: škole, bolnice, i druge institucije (od kojih su neke sačuvane i do dan danas).

U periodu između Prvog i Drugog svjetskog rata (1918 – 1941) rast urbanih centara je usporen, dok su u toku Drugog svjetskog rata gradovi i naselja pretrpjeli velika razaranja i gubitak stanovnika.

U poslijeratnom periodu (od 1945.g.) uz intervenciju države, koja je na sebe preuzela funkciju upravljanja i razvitka privrede, gradovi i urbani centri nastavljaju se dalje i brže razvijati na bazi proširenja na okolna ruralna i prigradska naselja. Industrijalizacija i elektrifikacija zemlje, praćena izgradnjom novih saobraćajanica, dovela je do nagle i nekontrolisane urbanizacije i priliva seoskog stanovništva u gradove. Mnoga seoska naselja prerastaju u gradska i prigradska sa mješovitim tipom naselja: urbano-ruralnim.
Za razliku od gradskih, seoska naselja imaju konstantnu poljoprivredno-ratarsko-stočarsku funkciju. Seoska naselja se nalaze na određenim topografskim položajima i na granicama agrarnih površina. Smatra se da je najveći broj sadašnjih sela nastao u turskom dobu, što se vidi iz turskih teftera /poreskih knjiga/.
Tokom austrougarskog perioda mreža seoskih naselja postaje gušća.

Sela u osnovi dijelimo na:
- raštrkani tip (razbijena sela) - koji je uglavnom rasprostranjen u planinskim predjelima,
- zbijeni tip sela – koji je uglavnom karakterističan za ravničarske i brežuljkaste dijelove terena.
Pored ovih prirodnih i privrednih uslova na fizionomiju sela djelovali su i socijalno-psihološki faktori. To se vidi iz pojave tipično muslimanskih sela sa zbijenim kućama oko džamije, koje su se počele izgrađivati već u XV stoljeću, za vrijeme islamizacije. Prelazak na sjedilačku zemljoradnju dovodi do izgradnje sela raštrkanog tipa.
Danas, zbog pojave komunalnih usluga u selima (elektrifikacija, vodovod, ceste...) u mnogim selima se stvaraju manja urbana jezgra (centri mjesnih zajednica) sa određenim funkcijama gotovo gradskog tipa (škole, ambulante, prodavnice i drugi sadržaji urbanog karaktera).

Privreda BiH


• Ekonomskogeografske karakteristike BiH
Fizičko-geografske odlike BiH i sa njima povezani prirodni resursi jedan su od faktora društveno-ekonomskog razvoja. Oni su stalan i nužan uslov za privredni razvitak, a sa svoje strane ubrzavaju ili usporavaju privredna kretanja. Sve geografske komponente: geološki sastav i reljef teritorije, klimatske i hidrološke prilike, pedološke karakteristike, biogeografski odnosi, kao i kosmička solarna energija i geotermalna energija, utječu da se pod određenim historijskim uslovima privreda brže ili sporije razvijala i razvija na teritoriji BiH. Iz svake od ovih sfera dolaze resursi, obnovljivi ili neobnovljivi.
Zemljište se smatra osnovnim prirodnim i privrednim resursom. Poljoprivredno zemljište zauzima 2.573.000 ha ili 50,3% od ukupnih površina, dok od toga na šumske površine otpada 2.475.000 ha ili 48,3%. Na vodene površine dolazi 10-15% od ukupnog zemljišta.
Iz litosfere na teritoriji BiH eksploatišu se još od predhistorije mineralne sirovine: metalne i nemetalne rude, te ležišta uglja i nemetala. Procjenjuje se da na prostoru BiH postoji oko.
- 3,8 milijardi tona rezervi uglja (od čega je 63% lignit),
- rude željeza 700 miliona tona,
- boksit 76 miliona tona,
- mangana 7 miliona tona,
- kamene soli 14,3 milijarde kg.
Osim ovih ruda ovdje se može u značajnim rezervama naći i - barita, kaolina, gipsa, kvarcnog kamena...
- Voda se smatra jednim od najvažnijih resursa. Računa se da na teritoriju BiH padne godišnje 63,7 milijardi m3 vode, od toga oko 43 milijarde m3 (58%) otječe nadzemnim vodotocima, što je izrazito dobro za potrebe brojnih hidroelektrana, ali i za potrebe privrede i stanovništva.



Društvenogeografski faktori i faze privrednog razvoja BiH
Razvoj privrede na teritoriji BiH može se pratiti od osnivanja Bosanske države u srednjem vijeku. Mnogo je podataka o zanimanju stanovništva, trgovini sa Dubrovčanima, nomadskom stočarenju, kiridžijskom saobraćaju, zanatstvu, metalurgiji i drugim djelatnostima.

- Period osmanske vlasti (1463 – 1878)
Sve osnovne grane privrede koje su postojale u doba srednjovjekovne Bosne nastavile su se razvijati i u turskom periodu. Najznačajnija i najtrajnija privredna grana bila je zemljoradnja. Stočarstvo je bilo na drugom mjestu. Zanatstvo je bilo dvojako: domaće i uvezeno gradsko zanatstvo. Formiralo se nekoliko zanatskih centara: Sarajevo, Mostar, Travnik, Foča, Visoko, Bihać i Tuzla. Postojala su i rudarska središta: Fojnica, Vareš, Stari Majdan, gdje se ruda ujedno i topila, a u Tuzli se proizvodila so.
U drugoj polovini XIX stoljeća turska uprava nastojala je unaprijediti privredni razvoj, te je u tom periodu izgrađeno više cesta, pušteni u rad telegraf i telefon, pokušava se gajiti pamuk i riža, povrtlarstvo i voćarstvo postaju važna privredna grana, kao i uzgoj duhana, počinju se koristiti i neke poljoprivredne mašine. U tom periodu počinju se graditi i prve manufakture, intenzivnije se sjeku šume. Puštena je u rad prva željeznička pruga - godine 1872. (Dobrljin – Banja Luka).


- Period A-U uprave (1878 – 1918)
Austrougarskom okupacijom počinje novi period privrednog razvoja BiH. On se nadovezao na prethodni turski. Promjene su se naročito ogledale u gradskim granama privređivanja. Poljoprivredom se i dalje bavilo 90% stanovništva, s tim da se uvode neke nove sorte voća, stoke i povrća, kao i da se više koriste poljoprivredne mašine.
Za vrlo kratko vrijeme podignuto je 121 veće preduzeće uz pomoć inostranog državnog i privatnog kapitala. Tada je otvoreno 19 rudnika, 2 rudnika željeza, 5 rudnika drugih metala, 2 solane i niz drugih privrednih preduzeća.

- Period između Prvog i Drugog rata (1918 – 1941)
Ovaj period se odlikuje ubrzanim privrednim razvojem. Preko 80% stanovništva se i dalje bavi poljoprivredom, ali je seosko stanovništvo neprekidno siromašilo. Samo 6% stanovništva je radilo i živjelo od industrije, zanatstva i rudarstva. U ovom međuratnom periodu podignuto je oko 130 novih preduzeća, pretežno drvne, prehrambene i textilne industrije.

- Period Drugog svjetskog rata (1941 – 1945)
Zbog ratnih dejstava u toku Drugog svjetskog rata privreda BiH je najvećim dijelom razorena i uništena. Spaljeno je ili razoreno 121 pilana, uništene su 44 veće i manje električne centrale, 26 mlinske i prehrambene industrije. Preko 60% stočnog fonda je uništeno. Saobraćaj je u potpunosti bio dezorganiziran. Potpuno su uništene instalacije: željeznica, poštansko-telegrafski saobraćaj. Razoreno je 105.000 stambenih i gospodarskih zgrada.


- Period poslije Drugog svjetskog rata (1945 – 1992)
Privredni razvoj poslije Drugog svjetskog rata odvijao se u okvirima savezne, federativne države Jugoslavije u kojoj je BiH bila jedna od republika. Od 1945. do 1947.g. bio je period ratom uništene zemlje. Do pretvaranja privatne svojine u državnu, kao i uspostavljanja državne svojine nad svim glavnim privrednim sredstvima došlo se uglavnom putem nacionalizacije, konfiskacije, agrarnih reformi, reparacija, te međunarodne pomoći.
Do kraja 1945.g. uz ogromne napore samog stanovništva BiH, obnovljeno je preko 50% uništenih rudnika, industrijskih preduzeća, cesta i željezničkih pruga. Po obimu proizvodnje već 1946.g. industrija je dostigla 70% predratne proizvodnje. U periodu od 1952.g. pa nadalje pored industrije razvijaju se grane koje direktno utiču na životni standard. Uvoz i izvoz naglo su porasli. Najviše se izvoze proizvodi metalne i drvne industrije. Oko 70% uvoza se odnosi na reprodukcionu robu.
Posljednjih godina usporen je rast privrede BiH u odnosu na ostale republike. Samo su šumarstvo i rudarstvo imali stopu rasta ukupne privrede u bivšoj Jugoslaviji što pokazuje da je BiH bila sirovinska baza za druge razvijenije Republike.

Poljoprivreda

Za pojavu i razvitak poljoprivredne proizvodnje posebno su značajne prirodnogeografske odlike njene teritorije, ali i sami društveno-ekonomski odnosi. Poljoprivredne površine zauzimaju više od polovine ukupne teritorije BiH (50,3%). Od toga otpada na:
- oranice i vrtove – 42.2%,
- voćnjake – 3,3%,
- vinograde – 0,2%,
- prirodne livade – 16,8%,
90% vinograda nalazi se u Hercegovini; planinskih livada nalazi se najviše u planinskom regionu; najveći dio oranica nalazi se u brdskom poljoprivrednom regionu, a zatim u ravničarskom.
S obzirom na fizičko-geografske i zemljoradničko-stočarske prilike teritorija BiH se može podijeliti na šest poljoprivrednh regiona:
1. ravničarski,
2. brdski,
3. brdsko-planinski,
4. planinski,
5. mediteransko-planinski,
6. mediteranski.
- Žitarice su do pred rat zahvatale najviše sjetvenih površina. Najviše se uzgajao kukuruz (1/3 sjetvenih površina), zatim pšenica – 1/5 sjetvenih površina.
Prosječni prinos kukuruza iznosio je 2,3 tone po hektaru, a pšenica 2,2 t/ha.
- Glavni žitorodni rejoni su u plodnim ravnicama uz donje tokove glavnih naših rijeka.
Uzgoj i proizvodnja povrtnog bilja bila je dobra zahvaljujući osobenosti naše zemlje, a naročito su tome doprinjele klimatske razlike između južnih, srednjih i sjevernih krajeva. Od industrijskog bilja u našoj zemlji najbolje uspijevaju: duhan, soja, šećerna repa, uljana repica, suncokret i konoplja.
Voće se u našim krajevima uzgajalo još u rimsko doba. Značajniji razvoj voćarstva datira iz turskog perioda, ali i iz vremena A-U vladavine, jer je tada dolazilo do unaprjeđenja ove poljoprivredne grane i začetak uzgoja nekih novih sorti voća.

Stanovništvo BiH

Demografski razvoj BiH, za posljednjih stotinjak godina, a posebno u razdoblju nakon Drugog svjetskog rata, doživio je znatne promjene. To se ne primjećuje samo u demografskoj dinamici nego i u razmještaju i strukturnim obilježjima stanovništva.
Tako dinamični demografski procesi odvijali su se u okviru općih historijsko-kulturnih i društveno-ekonomskih tokova i pod utjecajem brojnih činilaca. Među tim činiocima najznačajniji jesu: biološki, ekonomsko-socijalni, psihološki i dr. (ratovi, epidemije, masovna preseljenja iz političkih i drugih razloga i sl.).
Prvi popis stanovništva BiH izvršile su turske vlasti 1851.g., a zatim austrougarska vlast 1879.g. zatim slijede popisi za vrijeme Kraljevine Jugoslavije 1921. i 1931.g. u sklopu bivše SFRJ izvršeno je još šest popisa – 1948. 1953. 1961. 1971. 1981. 1991.
U svim ovim popisima stanovništva, osjeća se velika promjena u broju stanovnika na što su uticali brojni prirodni i društveni razlozi, kao i drugi socijalni, ekonomski i dr. Prema podacima popisa stanovništva iz 1991.g. (koji je ujedno posljednji zvanični popis na ovim prostorima) BiH je imala 4.354.491 stanovnika. Procjene za 2000.g. govore nam da je ovdje bilo negdje oko 3.591.618 stanovnika.
Prosječna gustina naseljenosti je 85 st/km2. Prostorni razmještaj stanovništva BiH vrlo je neravnomjeran. Najgušću naseljenost imaju nizijski prostori Bosanske posavine te dolisko-kotlinski prostori Bosne, Vrbasa, Sane, Une, Ukrine, Spreče, Drine i Neretve. Na drugoj strani su golemi kraški i brdsko-planinski prostori jugozapadnoga i jugoistočnoga dijela BiH vrlo slabo naseljeni.
Gustina naseljenosti po regijama:
1. Sjeverna (peripanonska) Bosna – 125 st/km2,
2. Srednja Bosna – 144 st/km2,
3. BiH visoki krš – 25 st/km2,
4. Mediteranska regija – 58 st/km2.
Gustina naseljenosti po općinama:
1. Sarjevske općine /Centar, Novo Sarajevo, Novi Grad/ - 2.000st/km2,
2. Tuzla, Zenica, Breza...- 200st/km2,
3. Kalinovik, Glamoč, Bos. Grahovo, Han Pijesak, Drvar...- samo oko 11st/km2.
Regionalne razlike u kretanju broja stanovnika u BiH vrlo su izražene. Razlikuju se područja vrlo visokog porasta stanovnika: Sarajevsko-zenička regija, Dobojsko-tuzlansko-zvornička regija. Od područja koja imaju smanjenje stanovnika: jugoistočna i jugozapadna BiH.
Veličina i karakter komponenata ukupnog kretanja stanovništva BiH ovise naročito od rata i agresije na ovu suverenu i međunarodno priznatu državu. Naime, od početka rata (1992.g.), do njegovog kraja (1995.g.) u BiH je poginulo više od 250.000 ljudi, a blizu 1.700.000 osoba je izbjeglo, raseljeno ili prognano iz svojih domova.
Zbog burnog društveno-ekonomskog i političkog razvoja teritorija BiH je izrazito migraciono područje. Najveći dio migracija stanovništva uslovljen je ekonomskim i demografskim razlozima, a u ratnim uslovima i prinudnim genocidnim postupcima, što se naročito pokazalo u vrijeme agresije na državu BiH. Pored navedenih razloga, na migracije stanovništva su utjecali i prirodni uslovi života u pojedinim područjima, tako da su naglašene migracije iz kraških planinskih predjela u plodnija područja i razvijene industrijske regione.
Najintenzivnija migraciona kretanja zabilježena su u periodu od 1961.g. do 1971.g. u periodu od 1948.g. do 1981.g. negativni migracioni saldo iznosi 550.000 stanovnika. Tako da je stanovništvo BiH u ovom periodu umanjeno za više od 16% ili za svakog šestog stanovnika. U posljednje tri decenije prisutna je pojava odlaska naših građana na rad u inostranstvo. Po popisu stanovnika u 1981.g. utvrđeno je da se na privremenom radu u inostranstvu sa članovima njihovih porodica nalazilo oko 133.000 lica iz BiH.

Struktira stanovništva

Kod proučavanja demografskih odnosa u nekom prostoru veoma je važno proučiti spolnu i starosnu strukturu stanovništva, jer one pokazuju stanje dosadašnjeg razvoja stanovništva, ali i budućeg.

1. Starosna struktura – u starosnoj strukturi BiH dogodile su se , u promatranom periodu, značajne promjene. BiH ima veoma mladu populaciju, jer ima 19% stanovništva do 19 godina. U 1981.g. primjećuje se i demografsko starenje stanovništva. U starosnoj strukturi stanovništvo naše zemlje tokom cijelog razdoblja nakon Drugog svjetskog rata zapaža se tendencija smanjenja kontigenta mladog stanovništva. Poboljšanje životnog standarda i uvjeta života te smanjenje mortaliteta utjecali su na produženje prosječnog trajanja života stanovništva BiH s 43 na 67 godina.

2. Spolna struktura – u spolnoj strukturi tokom cijelog razdoblja nakon II svjetskog rata pokazuje se višak ženskog stanovništva u odnosu na muško. Najvažniji razlozi tome su brojna stradanja muškog stanovništva tokom rata. No, taj se odnos do ovog rata (do 1992.) uglavnom uravnotežio.

3. Ekonomska struktura – od II svjetskog rata na ovamo stalno se smanjivao nivo ekonomske aktivnosti stanovništva naše zemlje, što je prouzrokovalo smanjenje priliva u radnu dob, i povećanje odliva mladih iz radne dobi radi školovanja i sl. Isto tako u ovom periodu se smanjuje učešće ukupnog poljoprivrednog stanovništva u ukupnom stanovništvu sa 71,8% u 1948.g. na 17,7% u 1981.g. Opadanje udjela ukupnoga i aktivnog poljoprivrednog stanovništva u ukupnome i aktivnom stanovništvu BiH rezultat je bržeg društvno-ekonomskog razvoja, te jačanje sekundarnog i tercijarnog sektora privredne djelatnosti te intenzitifikacije rada u poljoprivredi.

4. Obrazovna struktura – Nepismenost stanovništva u BiH još nije iskorjenjena i predstavlja ozbiljan društveni problem. Po podacima iz 1981.g. u BiH bile su 481.044 nepismene osobe ili 14,5%. Ali ako u nepismene podrazumijevamo osobe bez školske spreme taj postotak je znatno veći – 25,8%. Također je uočena razlika u broju nepismenih između muškaraca i žena. Naime, stopa nepismenosti ženskog stanovništva je veća od stope nepismenog muškog stanovništva. 81,1% je nepismenih žena. U oblasti obrazovanja stanovništva BiH ostvaren je značaan napredak koji, na žalost, nije likvidirao nepismenost, ali ju je, ipak, drastično smanjio: s 44,9% u 1948.g. na 15,4% u 1981.
Mrežu obrazovnih institucija naše zemlje činilo je 2.211 osnovnih, 257 srednjih, 7 viših te 39 visokih škola i fakulteta.

Etnička struktura – Etnička je struktura stanovništva BiH vrlo složena. Složen etnički sastav, kao kulturna i religijska šarolikost, čine bosanskohercegovačku populaciju vrlo specifičnom. BiH je multinacionalna, multikulturna i multukonfensionalna država. Ona je takvom postala tokom historijskog razvoja i od samih početaka formiranja naroda, država, vjera i u najnovije vrijeme nacija. Svi njeni stanovnici su se u početku zvali Bošnjaci i BOŠNJANI, a kasnije se pojavio naziv Bosanci. Oni su u razna vremena primali različite vjere od kada je i počelo izjednačavanje nacije i vjere.

* Na teritoriji BiH žive:
- Bošnjaci muslimani,
- Bosanci - katolici Hrvati,
- Bosanci – pravoslavci Srbi.

No, tu su i drugi Bosanci raznih vjera i nacija. Prema popisu iz 1991.g. etničku strukturu stanovništva BiH čine:
- Bošnjaci – 43,7%,
- Srbi – 31,4%,
- Hrvati – 17,3%,
- Ostali – 7,6%.

Iz popisne liste se vidi da na teritoriji BiH pored tri najbrojnije nacije (naroda) živi još preko 60 skupina koje su se izjasnile o nacionalnoj pripadnosti: Jugosloveni, Bosanci, Crnogorci, Romi, Albanci, Ukrajinci, Slovenci, Makedonci, Muslimani Bošnjaci, Bošnjaci, Mađari, Srbi-Jugosloveni, Ialijani, Česi, Poljaci, Muslimani Jugosloveni, Njemci, Hercegovci, Jevreji, Hrvati Jugosloveni, Bosanci Muslimani, Rusi, Slovaci, Turci, Bosanci Hrvati, Romi Muslimani, Rumuni, Jugosloveni Srbi, Bugari, Rusini, Jugosloveni Hrvati, Srbi Crnogorci, Albanci Muslimani, Austrijanci, Srbi-Hrvati, Srbi-Bosanci...

Vode BiH

U određivanje poprilično složene hidrografske slike utiče nekoliko osnovnih faktora:
- klimatske karakteristike,
- geološki uslovi,
- hidrološki uslovi,
- reljef teritorije,
- čovjek (ljudsko društvo).
Riječna mreža BiH pripada slivovima Crnog i Jadranskog mora. Sabirni tok Crnomorskog sliva s teritorija naše zamlje jeste rijeka Sava. Jedina izravna pritoka u Jadransko more iz naše zemlje jeste rijeka Neretva. Razvođe između Crnomorskog i Jadranskog sliva nalazi se u najvišoj planinskoj zoni dinarskog sistema – ona ide linijom: Plješevica, Šator, Cincar, Bitovnja, Treskavica i Maglić. Zašto je sjeverni dio BiH mnogo bogatiji riječnom mrežom možemo zahvaliti geološkom sastavu, jer se na sjeveru od vododjelnice rasprostiru vodonepropusne stijene (flišne naslage, paleozojski škriljci i vulkanske stijene), dok su na jugu zemlje uglavnom stijene građene od krečnjaka i dolomita, koje su za razliku od prethodnih vrlo lako rastvorljlive u dodiru sa vodom. Na jugu je zbog toga riječna mreža uglavnom podzemna sa veoma malo površinskih tokova.
U hidrografiji BiH dominiraju vodeni tokovi čiji vodostaji zavise od dva faktora: pluvijalnog /kišnog/ i nivalnog /snježnog/..
Svi prirodni hidrografski objekti pripadaju slivu Crnog mora, odnosno Save i slivu Jadranskog mora.. Površina Crnomorskog sliva zahvata 70% teritorije BiH, dok na Jadranski sliv otpada 30% B-H teritorije.
Na teritoriju BiH tokom godine prosječno padne oko 61,6 milijardi m3 vode. Od toga u veće tokove dotekne oko 43 milijarde m3 vode, što BiH svrstava u red zemalja sa bogatom riječnom mrežom.


Rijeke BiH

1. Sava – je internacionalna rijeka. Ulazi u BiH kod Jasenovca na nadmorskoj visini od 94 m, a napušta našu zemlju kod Bosanske Rače na 87 m, sa razlikom u padu od 7m. ukupna dužina Save je 945 km, a kroz našu zemlju teče u dužini od 331 km. Njene pritoke su: Una sa Sanom, Vrbas, Ukrina, Bosna, Tolisa, Tinja, Brka, Lukavac i Drina. Na režim rijeke Save u našoj zemlji utječu njene pritoke. Antropogeni utjecaji na vodostaj se ogledaju u tome što podignuti nasipi usporavaju opadanje visokih voda.
2. Una – sliv Une leži na zapadnoj i sjeverozapadnoj strani BiH. Jedan dio toka i sliva Une nalazi se na teritoriji Hrvatske. Izvorište ove naše najljepše rijeke također se nalazi u R Hrvatskoj, uzvodno od Martin- Broda Una izvire na namorskoj visini od 520 m, a utječe u Savu kod Jasenovca na visini od 94 m te ima ukupni pad od 426 m. dužina ove rijeke je 212 km, a proticaj na ušću Une je 202 m3/sek. Ima jednu hidrocentralu, sjeverno do Bihaća - “Slapovi na Uni”.
3. Vrbas - dužina je 192 km, a godišnji proticaj iznosi 110 m3/sec. Dolina Vrbasa je kompozitna , kao što je to slučaj sa skoro svim našim rijekama. Izvorište Vrbasa je na planini Zec na visini od 1.780 m, ušće je kod Srbca na visini od 93 m te je ukupna visinska razlika oko 1.687 m. glavne pritoke su: Pliva, Ugar, Vrbanja i dr. Na njoj su izgrađene tri hidrocentrale: Jajce I, Jajce II i Bočac.
4. Bosna – dužina 307 km. Godišnji proticaj iznosi samo 16 m3/sec. Dolina Bosne je kompozitna – smjenjuju se kotline i klisure. Površina sliva rijeke Bosne iznosi – 10.457 km2. Najvažnije pritoke su: Željeznica, Miljacka, Lašva, Krivaja, Spreča, Usora... Nema hidrocentrala i predstavlja jednu od najzagađernijih rijeka u našoj državi.
5. Drina – površina sliva rijeke Drine iznosi 7.240 km2. Dužina je 346 km, a proticaj – 21 m3/sec. Nastaje kod Šćepan Polja na granici BiH i Crne Gore, od dviju rijeka Pive i Tare. Dolina je kompozitna, sa dugim i dubokim klisurama i kanjonima. Glavne pritoke su: Sutjeska, Ćehotina, Lim, Prača, Drinjača, Janja...Hidroelektrane: Višegrad, Peručac i Zvornik.
6. Neretva – dužina je 238 km od čega 218 km protiče kroz BiH, a posljednih 20 km teče kroz R Hrvatsku. Godišnji proticaj iznosi – 38 m3/sec. Izvorište joj je u Gredelju, sedlu između Sutjeske i Neretve u Borču i to na visini od 1.350 m. Završava u Jadranskom moru na 0 m nadmorske visine te joj je visinska razlika 1.350 m. Glavne pritoke su: Rakitnica, Rama, Buna, Bregava, Trebižat... ima izgrđene značajne hidroelektrane: Jablanica, Grabovica, Salakovac, Mostar.


Podzemne vode

Pored površinskih voda, na teritoriji BiH obrazovao se također vrlo bogat sistem podzemnih voda. Slobodne podzemne vode na teritoriju naše zemlje su izdanske i kraške podzemne vode.
Izdanske podzemne vode nalaze se u rastresitim sedimentima /šljuncima i pjescima/. Ove su vode najčešće prisutne u ravničarskim predjelima sjeverne Bosne i u dolinama donjih tokova pritoka Save.
Kraške podzemne vode nastaju od padavinskih voda. Padavinske vode se procjeđuju kroz krečnjački splet pukotina, kanala i prslina. U unutrašnjosti krečnjačke mase mogu se obrazovati podzemne rijeke. Ove rijeke mogu izvirati na površinu pa potom opet ponirati pa se stoga nazivaju ponornicama. Tipičan primjer je rijeka ponornica Trebižat, koja ima više imena u području niske Hercegovine.
Podzemne vode izbijaju na površinu u obliku izvora i vrela.

Jezera

Jezera BiH su prirodne i vještačke tvorevine. Prirodna jezera su zastupljena u svim visinskim nivoima, u višim dijelovima gorsko-planinskih predjela. Obično leže na granici šume i planinskih rudina-pašnjaka. Ovom tipu jezera pripadaju jezera na: Zelengori /Štirinsko, Kotlaničko, Kladopoljsko, Boriovačko...- /ima ih ukupno osam/, zatim na Treskavici /Veliko, Malo, Blatno, Bijelo/, Crvanj /Uloško/, Bjelašnica /Blatačko/, Visočica /Gruščansko, Suha jetrina/, Prenj /Boračko/, Šator /Šatorsko/...

Vještačka jezera

Vještačke vodne akumulacije izgrađene su pretežno u većim dolinama naših glavnih rijeka: Drine, Vrbasa, Neretve, Trebišnjice...Ove akumulacije služe za proizvodnju električne energije, ali i za snadbijevanje industrije vodom (Modračko jezero kod Tuzle), zatim za navodnjavanje, te za potrebe stanovništva...

More

BiH pripada dio primorja i obale u prostoru zaliva Neum-Klek, koje Bosni pripada još od konca XV stoljeća.
Dužina obalske linije iznosi 24 km, zračna linija iznosi 12 km. Dno zaliva Neum-Klek i Malostonski zaliv pokriveni su pjeskovitim nanosima, ljušturnim nakupinama i muljem. Dubine u zalivu kreću se od 16 do 27 m. u ovom dijelu mora koje nam pripada postoje svi oblici kretanja morske vode: plima i oseka, morske struje i morski talasi.
Površinske minimalne temperature se kreću od 10 do 12oC, a maksimalne od 22 do 24oC. Salinitet sa dubinom opada i na 20 m iznosi 1,47 do2,19 %o (promila). Maksimalni salinitet na površini iznosi od 15 do 33%o. Salinitet tokom godine koleba na što naročito utiče utjecaj Neretve, vrulje i padavine.
Prozirnost morske vode je relativno mala – negdje oko 10 m, što je 5 puta manje nego u Jadranskom moru. Uzrok ovako male prozirnosti je opet uticaj Neretve i vrulje. Valovi su relativno male visine do 2,5 m, dok se plime kreću do 30 cm.