NAJSTARIJA PROSLOST TUZLE

Rodjendan Tuzle

Sva naseljavanja Tuzle, pocev od neolitskih pa dalje, bila su u vezi sa bogatim izvorima slane vode. O tome govore i najstarija svjedocenja koja su ostavili Grci Aristotel i Strabon, i sto ujedno dokazuje da su u biti vec Grci poznavali podrucje Tuzle. Bizantski historicar i car Konstantin Porfirogenet u svojim historijskim spisima pominje 948. godine postojanje tuzlanskih slanih izvora i naselja oko njih. Tuzla je dobila svoje ime po osmansko-turskoj rijeci TUZ sto znaci SOL. I njena ranija imena imaju isti korijen, ovisno o jeziku koji je bio u upotrebi pa se ranije spominje pod imenom Salines.

Tuzlanska legenda o kozi

Prvi dokumenti u kojima se spominje Tuzla napisani su sredinom 10. stoljeca. U tom istom spisu govori se o Tuzli i o pobunama u istoimenoj provinciji. Naime, Tuzlaci su se suprostavljali nerazumnim odlukama tadasnje vlasti, medju kojima je i ona da se uniste sve koze, jer su stetne po uzgoj sume. No, mjestani su ipak zadrzali i zastitili jednu kozu. Pobunjenici su kozu cuvali, njegovali i hranili. Sa jacanjem plemena, raste i broj koza. Te je usljedila nova odluka vlasti da se sve koze moraju unistiti. Medjutim, neki Tuzlak, cija je je zivotna opsesija cuvanje svega sto je na indexu vlasti, sacuvao je jednu kozu. Cuvao je u sredini koja je bila neprijateljski raspolozena prema ovoj vrsti. No, kako je vrijeme prolazilo propisi su blijedili, koza je postajala sve smjelija i zanimljivija. Ona je tako postala atrakcija, a zatim pocela da i privlaci mnoge turiste koji su joj prilazili sa nekim posebnim osjecajem kao na hodocasce. Ulaz u skromno dvoriste u kome se koza setala je bio besplatan, ali je svaki od znatizeljnika ostavljao u kesicu novcic kao prilog akciji za ocuvanje ove vrste.

Grad na dnu mora

Dosadasnja arheoloska istrazivanja u Tuzli i najblizoj okolici pruzila su neke odgovore na pitanje o prisustvu ljudi u ovom kraju u staro doba. Stari centar grada sa glavnim trgom, gradskom kucom i Sarenom dzamijom, pociva na uzvisenju koje nije nastalo prirodnim putem. Prema nalazima keramickih fragmenata, otkrivenih ovdje slucajno u novije doba, to naselje moguce je datirati u mladje faze vincanske kulture (kultura dobila ime po velikom neolitskom naselju u Vinci kod Beograda), a to je vrijeme od 4.000 do 3.000 godina prije nove ere. Dalja i detaljnija ispitivanja ovog prostora nisu omogucena problemima imovinsko-pravnih odnosa te ubrzanim pulsirajucim zivotom ovog dijela grada i njegovim urbanistickim razvojem.

Prilike u Gornjoj Tuzli dozvolile su istrazivacke zahvate u mnogo sirim razmjerima. Poceci naseljavanja ljudi u tom malom mjestu sjeverno od Donje Tuzle datiraju iz mnogo starijeg vremena starcevacke kulture, oko 5.000 g. p.n.e, a traje sve do doba eneolitika (oko 1.800. g. p.n.e.) i jedna i druga Tuzla nalegle su se na bogata nalazista soli – jednako vazan prehrambeni artikal u mladjem kamenom dobu kao i danas.

Iskopine nam potvrdjuju da se Tuzla nalazi na nekadasnjem dnu mora. Brojne su okamenjene raznorodne skoljke, a zatim tu je i dokaz njenog bogatstva ugljem, kao i njeni mnogobrojni bunari po kojima je i dobila svoje ime. Geolozi su ustvrdili da se na mjestu danasnje Tuzle prostiralo nekadasnje Panonsko more. A onda je nastupila neka kataklizma, neka velika promjena na povrsini ovih krajeva. Planine su se digle, a more je nestalo i tako je izmjenjen nekadasnji izgled.

Multietnicnost od pamtivijeka

Mada postoje razne teze o etnickoj pripadnosti stanovnistva Tuzle, prema dosta historijskih izvora po Rimskom osvajanju tuzlanskog kraja pocetkom nase ere, zivjelo je pleme Skordiska. Bili su pod snaznim uticajem Kelta koji su prodrli na njihov teritorij sredinom V stoljeca p.n.e., pa se jedan njihov dio zadrzao ovdje i nekoliko stoljeca kasnije. Pored pomenutih plemena na sirem prostoru Tuzle imali su naselja ili su povremeno boravili Iliri, Grci, Tracani i Rimljani, a od 8. stoljeca naseljavaju se i Slovenska plemena.

U 20. stoljecu u gradu su obavljena prva arheoloska istrazivanja. Pronadjeni ostaci materijalne kulture, iako oskudni, raznovrsni su po sadrzaju, stilu, materijalu od kojeg su gradjeni, epohi u kojoj su nastali i po rasprostranjenosti. Ustanovljeno je da je na podrucju danasnjeg grada Tuzle postojalo veliko i bogato neolitsko naselje na sojenicama.

U Tuzli su prvi slucajni nalazi zabiljezeni 1903.g. na lokalitetu zgrade gradske administracije. Pronadjena su tri polirana i probusena cekica, keramicka noga od zemlje pomijesane sa sitnim zrncima pijeska, na sredini probuseni uteg od sive zemlje i jedno tucalo od pjescanika. Tek 1955. otkopano je dovoljno materijala koji nedvosmisleno potvrdjuje postojanje velikog neolitskog naselja u Tuzli. Na osnovu prikupljenih nalaza pretpostavlja se da je rijec o jednom od najstarijih neolitskih sojenickih naselja u bivsoj Jugoslaviji.

Jedno predhistorijsko naselje, vjerovatno iz neolita, bilo je na Gradovrhu, brijegu iznad rječice Soline. Ovdje su pronadjeni i fragmenti keramike iz bronzanog doba. Na ovom lokalitetu su i ostaci utvrde Franjevackog manastira, gdje su sacuvani tragovi zivota od predhistorije do srednjeg vijeka.

O predhistorijskom zivotu u Tuzli kazuju i drugi nalazi. U tuzlanskom naselju Pasa – bunar pronadjena je jedna bronzana sjekirica (kelt), a u Kreki jedna fibula. Obje iz bronzanog doba. Na lokalitetu Srebro u Solini ustanovljena je nekropola sa skeletima, koja je datirana u zeljezno doba. U grobovima je tipicno ilirski materijal, sto nas upucuje da su Ilirska plemena prakticno strosjedioci ovoga prostora a u arheoloskim nalazima i iz srednjeg vijeka mozemo primjetiti dominantno ilirsko prisustvo na ovom prostoru. Nedaleko od Carsijske dzamije otkriven je jedan predhistorijski grob sa skeletom i prilozima, koji potice iz kasnog bronzanog doba (VIII stoljeće p.n.e). U povrsinskom sloju toga groba zapazeni su fragmenti keramike koja je starija od njega samoga.

Pedesetih godina proslog stoljeca su u Gornjoj Tuzli otkriveni ostaci predhistorijskog naselja koje, uz Zelenu Pecinu kod Mostara, predstavlja najstarije neolitsko nalaziste u Bosni i Hercegovini. Predpostavlja se da je ovo naselje formirano negdje oko 4500. g. p. n. e. Sudeci po povrsinskim nalazima keramickih fragmenata, ukupna povrsina ovoga predhistorijskog naselja je iznosila 12. do 15. ha. Stanovnici tog naselja su stanovali u kucama koje su gradjene od kolja, ilovace i pletera, s krovom od drveta. Orudja su im bila od kamena, a posudje od grube i glacane obojene keramike.

Nalazi ukazuju da je ovo naselje gotovo kontinuirano zivjelo kroz cijeli IV i III milenij, te kroz jedan dio II milenija p.n.e. Ovdje su pronadjeni i u vecem broju ostaci zemljanog opkopa i nesto ulomaka zemljanih posuda vrlo proste izrade. U srednjem vijeku tuzlanski kraj dolazi na pozornicu historije, kao samostalna upravna jedinica SOLI.

U pisanju ovoga teksta pomogle su nam sljedece bibliografske jedinice:

1. Clanci i gradja za kulturnu istoriju istocne Bosne, Tuzla, I (1957), III (1959).
2. Dr. Salih Kulenovic, Etnologija sjeveroistocne Bosne, Tuzla 1995.
3. Kulturno-istorijsko i prirodno nasljedje opstine Tuzla, elaborat, Tuzla, 1998.
4. Dragisa Trifkovic, Tuzlanski vremeplov, Beograd, I (1981), II (1983); Tuzla (1988), IV (1990), V (1997).
5. E. Imamovic, Korijeni Bosne i bosnjastva, Sarajevo 1996.
6. Fatmir Alispahic, Tuzland (knjiga o Tuzli), Tuzla, 2000.


Samir Bajraktarevic i Edis Hodzic